Władysław Żeleński

Żeleński urodził się 6 lipca 1837 roku w Grodkowicach w Galicji. Wczesne dzieciństwo naznaczone było tragicznymi wydarzeniami rzezi galicyjskiej, podczas której zginął jego ojciec Marcjan – uzdolniony pianista amator. Mimo ziemiańskiego pochodzenia i oczekiwań związanych z karierą urzędniczą lub wojskową, Żeleński obrał drogę muzyczną.

Kształcił się w Krakowie u Franciszka Mireckiego, następnie w Pradze pod kierunkiem Josefa Krejčiego, a także w Paryżu u Napoléona-Henriego Rebera i Bertolda Damckego. Równolegle rozwijał zainteresowania humanistyczne, uzyskując w 1862 roku doktorat z filozofii w Pradze. To interdyscyplinarne wykształcenie ukształtowało jego późniejszą działalność pedagogiczną i teoretyczną, w tym autorstwo cenionych podręczników do nauki harmonii.

W dorobku Żeleńskiego muzyka chóralna i wokalno-instrumentalna zajmuje miejsce centralne. Wynikało to zarówno z jego głębokiego patriotyzmu, jak i przywiązania do klasycznych form muzycznych. Jako kontynuator idei Moniuszki, dążył do nadania polskiemu śpiewowi zbiorowemu najwyższej rangi artystycznej.

Żeleński komponował kantaty przeznaczone na chóry męskie z towarzyszeniem orkiestry, tworzone z myślą o kluczowych rocznicach narodowych i wydarzeniach historycznych. Należą do nich m.in.: Kantata na cześć Józefa Ignacego Kraszewskiego (1879), Kantata ku uczczeniu zwycięstwa Jana Sobieskiego pod Wiedniem (1883), Kantata na 500-lecie Uniwersytetu Jagiellońskiego (1900).

Dzieła te łączą kunszt kontrapunktyczny z podniosłym, monumentalnym charakterem.

Istotną część dorobku stanowią pieśni chóralne, przeznaczone dla polskich towarzystw śpiewaczych. Utwory takie jak Pieśń myśliwska (Chór strzelców) op. 33 na trwałe weszły do repertuaru zespołów amatorskich i półprofesjonalnych.

W twórczości wokalnej Żeleńskiego słowo odgrywało rolę nadrzędną. Kompozytor sięgał po teksty najwybitniejszych poetów epoki – Adama Mickiewicza, Adama Asnyka czy Kazimierza Przerwy-Tetmajera – dbając o ścisłe zespolenie warstwy literackiej z muzyczną.

Obok działalności kompozytorskiej Żeleński odegrał fundamentalną rolę jako organizator życia muzycznego. W 1878 roku objął dyrekcję artystyczną Warszawskiego Towarzystwa Muzycznego, gdzie postawił na profesjonalizację amatorskiego ruchu śpiewaczego. Powołał chór mieszany zdolny do wykonywania ambitnych dzieł oratoryjnych, podnosząc poziom wykonawczy zespołów wokalnych w stolicy.

Po powrocie do Krakowa w 1881 roku skoncentrował się na budowie profesjonalnego szkolnictwa muzycznego. Z jego inicjatywy powstało Konserwatorium Krakowskie (1887), w którym pełnił funkcję dyrektora oraz profesora klasy organów i teorii. Wychował liczne grono uczniów, wśród nich Zygmunta Stojowskiego i Bolesława Wallek-Walewskiego.

Żeleński był głównym przedstawicielem nurtu neoromantycznego w Polsce, ceniącym klasyczną równowagę formy oraz wzorce twórczości Glucka, Mendelssohna i Brahmsa. Jego opery – Konrad Wallenrod, Goplana, Janek oraz Stara baśń – stanowią najważniejsze osiągnięcia polskiej liryki dramatycznej po Moniuszce.

Partie chóralne w tych dziełach pełnią funkcję dramaturgiczną i symboliczną, często komentując akcję w duchu klasycznej tragedii. Chór nie jest tu jedynie tłem, lecz integralnym elementem struktury muzyczno-dramatycznej.

Władysław Żeleński zmarł 23 stycznia 1921 roku jako honorowy obywatel Krakowa i jeden z najbardziej szanowanych twórców swojej epoki. Choć po 1900 roku jego styl bywał postrzegany jako konserwatywny, pozostał symbolem trwałości polskiej tradycji muzycznej w okresie zaborów. Jego twórczość chóralna i działalność instytucjonalna odegrały kluczową rolę w ugruntowaniu profesjonalnych podstaw polskiego życia muzycznego.

Małgorzata Kosińska, Władysław Żeleński, [w:] Portal Muzyki Polskiej, https://portalmuzykipolskiej.pl