Stanisław Moniuszko

Moniuszko urodził się 5 maja 1819 roku w Ubielu. Decydującym etapem jego edukacji były studia w berlińskiej Singakademie (1837–1840) pod kierunkiem Carla Friedricha Rungenhagena. Instytucja ta, specjalizująca się w wielkich formach wokalno-instrumentalnych, ukształtowała jego myślenie o chórze jako autonomicznym i dramaturgicznie aktywnym organizmie.

Praca korepetytora chóru Singakademie pozwoliła Moniuszce gruntownie opanować technikę polifonii oraz zasady prowadzenia głosów, co znalazło bezpośrednie odzwierciedlenie w późniejszych partiach chóralnych jego oper, kantat i dzieł religijnych.

Twórczość chóralna Moniuszki stanowi jeden z fundamentów polskiej kultury muzycznej XIX wieku. Chór pełni w niej funkcję zbiorowego bohatera, komentatora wydarzeń oraz nośnika treści patriotycznych i moralnych. W tym obszarze można wyróżniać dwa zasadnicze nurty.

Moniuszko był mistrzem kantaty dramatycznej, w której chór odgrywa rolę równorzędną z partiami solowymi i orkiestrą. Do najważniejszych dzieł należą:

Milda (1848) oraz Nijola (po 1848) – kantaty oparte na mitologii litewskiej do tekstów Józefa Ignacego Kraszewskiego, będące hołdem dla tradycji Wielkiego Księstwa Litewskiego.

Widma (ok. 1852) – muzyczna adaptacja II części Dziadów Adama Mickiewicza, w której chóry budują niespotykany wcześniej w polskiej muzyce nastrój romantycznej grozy i metafizycznego napięcia.

Sonety krymskie (1867) – cykl do słów Mickiewicza, uznawany za szczytowe osiągnięcie polskiej liryki chóralnej, łączący kunszt wokalny z wyrafinowaną kolorystyką harmoniczną.

Istotnym obszarem działalności Moniuszki była muzyka religijna. Podczas pobytu w Wilnie pełnił funkcję organisty i w 1854 roku założył Towarzystwo Śpiewacze św. Cecylii. Na potrzeby liturgii skomponował szereg utworów o dużej sile oddziaływania duchowego.

Szczególne miejsce zajmują: Cztery Litanie Ostrobramskie (1843–1855), będące wyrazem głębokiej religijności i lokalnego patriotyzmu, oraz msze, w tym Msza łacińska Des-dur (1870), Msza żałobna g-moll (1871) oraz Msza Piotrowińska B-dur (1872) na chór mieszany, solistów i organy.

Muzyka sakralna Moniuszki łączy prostotę środków z wyrazistą ekspresją, zachowując równowagę między wymogami liturgii a ambicjami artystycznymi.

W operach Moniuszki – Halka, Straszny dwór, Verbum nobile – chór staje się symbolem wspólnoty narodowej. Kompozytor wprowadza do scen zbiorowe rytmy i idiomy tańców narodowych, takich jak mazur czy polonez, tworząc muzyczny obraz społeczeństwa wszystkich stanów.

Znaczenie tych scen było tak silne, że Straszny dwór, ze względu na wyraźny wydźwięk patriotyczny, został po premierze zawieszony przez cenzurę carską. Chór pełni tu funkcję nie tylko estetyczną, lecz także polityczną i symboliczną.

Po przeniesieniu się do Warszawy Moniuszko objął stanowisko profesora harmonii i klasy chóralnej w Instytucie Muzycznym. Jego Pamiętnik do nauki harmonii (1871) stał się podstawowym podręcznikiem dla kilku pokoleń kompozytorów i dyrygentów.

Równolegle kompozytor rozwijał twórczość pieśniarską – stworzył łącznie 268 pieśni domowych, zebranych w 12 zeszytach. Dzięki prostej, a zarazem szlachetnej melodyce utwory te były masowo wykonywane przez chóry amatorskie i w domach, wzmacniając społeczną funkcję muzyki.

Stanisław Moniuszko zmarł 4 czerwca 1872 roku w Warszawie. Jego pogrzeb, w którym uczestniczyło nawet 100 tysięcy osób, stał się potężną manifestacją narodową. Kompozytor zapisał się w historii jako "ojciec polskiej opery", ale również jako twórca, który nadał muzyce chóralnej rangę narodowego języka artystycznego i duchowego.

Grzegorz Zieziula, Stanisław Moniuszko, [w:] Portal Muzyki Polskiej, https://portalmuzykipolskiej.pl

Polskie Centrum Informacji Muzycznej, Związek Kompozytorów Polskich, Culture.pl